Retinol ve Beta Karoten Arasındaki Fark Nedir?

Retinol ve beta karoten, A vitamini ile ilişkili ancak yapıları ve besin kaynakları farklı olan bileşiklerdir. Bu yazıda retinol ve beta karoten arasındaki farkları, hangi besinlerde bulunduklarını, vücutta nasıl değerlendirildiklerini ve RAE değerlerinin ne anlama geldiğini ele alıyoruz.

Retinol ve beta karoten, A vitamini ile ilişkili ancak yapıları, kaynakları ve vücutta kullanılma biçimleri farklı olan iki bileşiktir. Retinol, önceden oluşturulmuş A vitamini formlarından biridir ve vücut tarafından doğrudan kullanılabilen A vitamini kaynakları arasında yer alır. Beta karoten ise vücudun gerektiğinde A vitaminine dönüştürebildiği provitamin A karotenoididir (1, 2).

A vitamininin genel özellikleri hakkında daha ayrıntılı bilgi için A Vitamini Nedir, Faydaları Nelerdir? içeriği incelenebilir.

Retinol Nedir?

Retinol, A vitamininin önceden oluşturulmuş formlarından biridir. A vitamini; retinol, retinal ve retinil esterler gibi yağda çözünen retinoidleri kapsar. Beslenmede önceden oluşturulmuş A vitamini ağırlıklı olarak hayvansal kaynaklı gıdalardan alınır (1).

Besinlerle alınan retinil esterler retinole dönüştürülebilir. Retinol de vücutta retinal ve retinoik asit gibi farklı A vitamini metabolitlerine dönüştürülebilir (1, 3).

Retinol ve diğer önceden oluşturulmuş A vitamini formlarının öne çıkan kaynakları arasında şunlar bulunur (1):

• Karaciğer ve diğer bazı sakatatlar

• Balık

• Yumurta

• Süt ve süt ürünleri

• A vitamini ile zenginleştirilmiş bazı gıdalar

Beta Karoten Nedir?

Beta karoten, vücutta A vitaminine dönüştürülebilen bir provitamin A karotenoididir. Karotenoidler birçok bitkiye sarı, turuncu veya kırmızı rengini veren doğal pigmentlerdir. Ancak bütün karotenoidler A vitaminine dönüşmez. Beta karoten, alfa karoten ve beta kriptoksantin provitamin A aktivitesine sahip karotenoidler arasında bulunurken likopen, lutein ve zeaksantin A vitaminine dönüştürülmez (1).

Beta karoten özellikle turuncu, sarı ve koyu yeşil renkli sebze ve meyvelerde bulunur. Havuç, tatlı patates, ıspanak ve bazı diğer yeşil yapraklı sebzeler beta karoten kaynakları arasında sayılabilir (1).

A vitamini sağlayan besinler hakkında daha kapsamlı bilgi için A Vitamini Nelerde Var? başlıklı içerik incelenebilir.

Retinol ve Beta Karoten Arasındaki Farklar Nelerdir?

Retinol ile beta karoten arasındaki en önemli fark, vücudun bu bileşikleri A vitamini kaynağı olarak kullanma biçimidir. Retinol önceden oluşturulmuş A vitamini formuyken beta karoten A vitamininin öncülüdür (1).

*RAE: Retinol Aktivite Eşdeğeri. NIH tarafından kullanılan dönüşüm sistemine göre belirtilmiştir (1).

1. Kimyasal Yapıları Farklıdır

Retinol bir retinoid, beta karoten ise bir karotenoiddir. Dolayısıyla iki bileşik aynı madde değildir. Beta karotenin A vitaminiyle ilişkilendirilmesinin nedeni, vücutta A vitamini formlarına dönüştürülebilmesidir (1, 3).

2. Vücutta Kullanılma Biçimleri Farklıdır

Retinol önceden oluşturulmuş A vitamini formudur. Beta karoten ise vücutta retinal ve retinol gibi A vitaminiyle ilişkili bileşiklere dönüştürülebilir (1, 3). Bu nedenle besinlerdeki aynı miktarda retinol ile beta karoten aynı RAE değerine karşılık gelmez.

3. Besin Kaynakları Farklıdır

Retinol ve retinil esterler ağırlıklı olarak hayvansal kaynaklı besinlerde bulunur. Beta karoten ise başlıca bitkisel besinlerden alınır (1).

Bu ayrım, A vitamininin beslenmede iki temel kaynaktan sağlanabilmesini mümkün kılar:

• Önceden oluşturulmuş A vitamini: Retinol ve retinil esterler

• Provitamin A: Başta beta karoten olmak üzere belirli karotenoidler

4. RAE Değerleri Neden Farklıdır?

Retinol ve beta karoten, RAE hesaplamasında farklı karşılıklara sahiptir. Besinlerden alınan beta karoten için kullanılan RAE dönüşüm değeri retinolden farklıdır (1).

Beta karotenin vücutta dönüşümü sabit bir oranda gerçekleşmez ve farklı faktörlere bağlı olarak değişebilir (2, 4). Bu nedenle beta karoten ile retinol aynı ağırlık üzerinden değerlendirilmez.

Beta Karoten Retinole Nasıl Dönüşür?

Beta karoten vücutta retinal ve ardından retinol gibi A vitaminiyle ilişkili bileşiklere dönüştürülebilir (1, 3).

Bu süreç basitleştirilmiş olarak şöyle gösterilebilir:

Beta karoten → Retinal → Retinol

Ancak besinlerle alınan beta karotenin tamamı retinole dönüşmez. Dönüşüm oranı bireyler ve beslenme koşulları arasında farklılık gösterebilir (2, 4).

Retinol Aktivite Eşdeğeri (RAE) Nedir?

Retinol ve provitamin A karotenoidlerinin RAE karşılıkları farklı olduğu için toplam A vitamini alımının değerlendirilmesinde Retinol Aktivite Eşdeğeri (RAE) kullanılır (1).

NIH tarafından kullanılan dönüşümlere göre:(1)

• 1 mcg RAE = 1 mcg retinol

• 1 mcg RAE = 2 mcg takviyeden alınan beta karoten

• 1 mcg RAE = 12 mcg besinlerden alınan beta karoten

• 1 mcg RAE = 24 mcg besinlerden alınan alfa karoten veya beta kriptoksantin

Bu değerler, retinol ile beta karotenin RAE hesabında farklı karşılıklara sahip olduğunu gösterir.

Retinol ve Beta Karoten Aynı Şey mi?

Hayır. Retinol ve beta karoten aynı bileşik değildir. Retinol, önceden oluşturulmuş bir A vitamini formudur. Beta karoten ise vücudun A vitaminine dönüştürebildiği bir provitamin A karotenoididir (1).

İki bileşiğin ortak noktası, her ikisinin de A vitaminiyle ilişkili olmasıdır. Ancak kaynakları, kimyasal yapıları ve RAE karşılıkları farklıdır.

Retinol mü Beta Karoten mi?

Retinol ve beta karoteni “hangisi daha iyi?” şeklinde doğrudan karşılaştırmak doğru değildir. Her ikisi de beslenmede A vitamini alımına katkıda bulunabilir ancak bunu farklı yollarla gerçekleştirir (2, 4).

Yüksek miktarda önceden oluşturulmuş A vitamini alımı ile yüksek miktarda beta karoten alımının değerlendirilmesi aynı değildir. Örneğin yetişkinler için belirlenen tolere edilebilir üst alım düzeyi, önceden oluşturulmuş A vitaminini kapsar; beta karoten için aynı üst sınır uygulanmaz (1, 5). Bununla birlikte yüksek oranda beta karoten içeren takviyeler özellikle sigara kullanan kişiler açısından ayrıca değerlendirilmelidir. EFSA, sigara kullanan kişilerin beta karoten içeren gıda takviyelerinden kaçınması gerektiğini belirtmektedir (5).

Retinol ve Beta Karoten Hakkında Kısa Özet

Retinol ve beta karoten arasındaki temel noktalar şöyle özetlenebilir:

• Retinol, önceden oluşturulmuş A vitamini formlarından biridir.

• Beta karoten, provitamin A karotenoididir.

• Beta karoten vücutta A vitamini formlarına dönüştürülebilir.

• Retinol ağırlıklı olarak hayvansal, beta karoten ise bitkisel besin kaynaklarıyla ilişkilidir.

• Beta karotenin vücutta dönüşüm oranı çeşitli faktörlere göre değişebilir.

• Retinol ile beta karoten aynı ağırlıkta aynı RAE değerine karşılık gelmez; bu fark RAE birimiyle ifade edilir.

• Her iki bileşik de A vitaminiyle ilişkili olsa da yapıları ve beslenmedeki değerlendirme biçimleri birbirinden farklıdır.

Kaynakça

1.  National Institutes of Health (NIH), Office of Dietary   Supplements. Vitamin A and Carotenoids – Health Professional Fact   Sheet. https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/

2. Tang G. Bioconversion   of dietary provitamin A carotenoids to vitamin A in humans. American   Journal of Clinical Nutrition. 2010;91(5):1468S-1473S. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20200262/

3. Harrison EH.   Mechanisms involved in the intestinal absorption of dietary vitamin A   and provitamin A carotenoids. Biochimica et Biophysica Acta.   2012;1821(1):70-77. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21718801/

4. Tanumihardjo   SA. Factors influencing the conversion of carotenoids to retinol:   bioavailability to bioconversion to bioefficacy. International Journal   for Vitamin and Nutrition Research. 2002;72(1):40-45. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11887751/

5. European Food Safety Authority (EFSA). Summary of Tolerable   Upper Intake Levels. https://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/2023-11/ul\_summary\_tables-version-8.pdf